लत!
चाहे जुनसुकै कुराको होस, यसले हाम्रो व्यबहारमा परिर्वतन ल्याएरै छोड्छ । कतिपय लतका कारण मानिसले आफ्नो सम्पत्ति एवम् परिवार समेत गुमाएका उदाहरण पाइन्छन् ।
पढ्ने पनि एक लत नै हाे । तर याे अरु भन्दा फरक मानिन्छ । पढ्ने बानी लगाउनु एउटा चुनौति समान लिन गरिएकाे छ । बजारमा नयाँ आएका पुस्तक पढिहाल्ने कसैकसैको बानी हुन्छ । र, कसैमा पढ्ने बानी नसा बनेर बस्ने गरेको छ ।
जाे मान्छेमा ‘बानी’ नसा बनेर बस्छ त्याे बानीलाई ‘लत’ भन्ने गरीन्छ ।
मेरो सन्दर्भमा पुस्तक पढ्नु लत नभए पनि ‘शोख’ जरुर हो । पुस्तक पढिसकेपछिको नयाँ अनुभवले मनमा चिर शान्ति प्रदान गर्दछ । जसलाई फिल गर्न मैले नयाँ विद्याका पुस्तक रोज्ने गरेको छु । आजसम्म मैले कति पुस्तक पढे हुँला ? यो प्रश्नले मलाई कोतुहल बनायो । त्यसैले आफुले पढेका पुस्तकको लिष्ट वनाएँ । मैले पढेका किताबमध्ये संझेका नामहरु लेख्ने प्रयास गरेको छु । जुन यस्ता छन् :
पुस्तक पढिसकेपछिको नयाँ अनुभवले मनमा चीर शान्ति प्रदान गर्दछ । जसलाई फिल गर्न मैले नयाँ विधाका पुस्तक रोज्ने गरेको छु ।*******
१) एक चिहान – हृदयचन्द्र सिंह प्रधान
२) शिरिषको फूल – पारीजात
३) यसरी पढ – विकासानन्द
४) मेरो संघर्ष (मेन केम्प्फ) – एडोल्फ हिटलर
५) अनुराधा – विजय मल्ल
६) महात्मा गान्धि – अटोबायाग्राफी
७) आमा ‘द मदर’ – म्याक्सिम गोर्कि
८) फ्रेन्च लभर – तसलिमा नसलिन
९) प्यास भित्रको बिद्रोह – तसलिमा नसलिन
१०) विनोदचौधरी – बायोग्राफी
११) झोला– कृष्ण धरावासी
१२) राधा – कृष्ण धरावासी
१३) वेनिटो मुसोलिनी – बायोग्राफी
१४) सालिकहरुको देश – बावु त्रिपाठी
१५) समर लभ – सुविन भट्टराई
१६) साया – सुविन भट्टराई
१७) मनसुन – सुविन भट्टराई
१८) सेतो बाघ – डायमण्ड समशेर
१९) आधा बाटो – कृष्ण धरावासी
२०) हाफ गलफ्रेण्ड – चेतन भगत
२१) सेतो धरती – अमर न्यौपाने
२२) काठमाण्डौं सेल्फि – प्रकास शायमी
२३) लाटो पहाड – उपेन्द्र सुब्बा
२४) दमीनीभीर – राजन मुकारुङ
२५) खुसी – विजय कुमार पाण्डे
२६) कर्णालीव्लुज – वुद्दिसागर चपाई
२७) ऐना – राम लाल जाशी
२८) पल्पसाक्याफे – नारायण वाग्ले
२९) फिरफिरे – वुद्दिसागर चपाई
३०) सिद्दान्तका कुरा – सञ्जिव उप्रेती
‘तिस वटा !’
खासै धेरै होइन । दिएका मध्ये मैले सम्झेका र मनमा बसेका किताब पढिसकेपछिका विचारहरु यहाँ संकलित गर्ने कोशिस गरेको छु ।
फिरफिरे – बुद्दिसागर
पुस्तक पढेर सिध्याएँ । तर कथाको हुटहुटि अभैm मनमा रहिरह्यो । कथानै नसकिए जस्तो लाग्यो, पार्ट–टु आउलाआउला जस्तो, अशान्तिको उद्बेगमा ठुलो भेलले सारा गाउँ बगाएजस्तो, क्रिकेटको अन्त्यमा गेम चेन्जर आए जस्तो । खै कस्तोकस्तो ।
उपन्यासको शब्द ‘बाँसबारी’ थियो जहाँ लेखकको बाल्यकाल बित्छ । तर यो शब्दले मलाई बरबोटे, मेरो इलाम पढ्न सिकायो । फिरफिरफिरेले सबैलाई जन्मभुमि चिनाउँछ । म बिस्वस्त छु यसले हरेकलाई आफ्नै उद्गमबिन्दु, अतित र बास्तविकतावरिपरी घुमाउदछ ।
सिर्जनात्मकता र कलात्मकताको उत्कर्षमा रचिएका कृतिले साहित्यलाई अझर बनाउँछ । फिरफिरे अझर छ । मानिसलाई हाँसो र चित्कारको अधैर्य सामना गर्न पनि जिवनले बाध्य बनाउँछ भनेर फिरफिरेले ज्ञान दिन्छ ।
आधा बाटो – कृष्ण धरावासी
जिवनको गोरेटो बाटो अनौठो प्रकारले माडिरहन्छ । बाटो को आधा हिस्सा आमाबाबुको हुन्छ । जन्माउने, हुर्काउने, सुखदुख सिकाउने, भर्थेग, पालनपोषण गर्ने आदिआदि । साह्रै जर्जर भुमिमा उदाइएका संघर्षवान व्यक्तिको प्रेरणाको ‘महाकथा’ हो आधा बाटो ।
आधा बाटोले हरेक पाठकलाई नयाँ उर्जा प्रदान गर्ने कुरामा दुविधा नै छैन । साथै समयले मनिसलाई के–कस्ताकुरा भोगाउछ भन्ने विषयका चारित्रिक प्रमाण नै हो यो उपन्यास ।
उपन्यास पढिरहँदा, काल्पनिक लाग्ने भोगाइहरुवाट तिखारिएका धरावासीजी बनाउने काम भगवानकै एक क्रुर कदम जस्तो भान हुनेरहेछ । एउटा भयानक सपनावाट अचानक ब्यँुझिएर मनलाई शान्त पर्दै गरेको अवस्था उपन्यास पढिसक्दा मैले अनुभव गरेको छु ।
प्यास भित्रको बिद्रोह – तसलिमा नसलिन
नारीवादी लेखिकाको एउटा अनौठो कृति । ‘विद्रोह’को एउटा छुट्टै परिभाषा हो ‘प्यास भित्रको बिद्रोह ।’ अल्टिमेट एण्ड स्ट्रङ डिजायर अफ वुमेन भन्न पनि सकिन्छ ।
‘उसको स्वस गहिरो र तिव्र हुँदै जान्छ, उसले कहिले पौडिन पनिजानेको थियो जस्तो मलाई लगेन । उसले पौडिन निकै प्रयास गरिरहेको छ, मैले सिकाए – तिमि यसरी पौड, यसरी खुट्टा चलाउ, यसरी हातचलाउ । उसले सबै गर्न चहान्छ तर उ बाट सम्भव छैन ।
उस्को स्वास छिटो भइ रहेको बेला दया लाग्यो विचराले चाहेर पनि सबै गर्न सकिरहेको छैन । तव रिस पनि उठ्यो, यदि उवाट यो सम्भव नै छैन र उसले मेरो पानीलाई अनाहकमा फोहोर मात्र बनाउनेछ भने म किन उसलाई स्विकार गरुँ ?’
यस्ता वाक्यांशले महिलाको शारिरिक मोहलाई झल्काउँछ । महिलाहरु खुलेर बोल्न सक्दैनन् भन्दैमा उनीहरुमा इच्छाशक्तिनै हुँदैन भन्नु मुर्खता शिवाय केहि हुन सक्दैन । यो उपन्यासको मुख्य विचार हो ।
शब्दमा व्यक्त नगरी महिलाहरुले के–कस्ता कुराहरु बोलिरहेका हुन्छन भन्ने कुरा उपन्यासले बुझाउन खोजेको छ ।
हाफ ग्रलफेण्ड – चेतनभगत
मैले पढेकामध्ये चाख लाग्दो उपन्यास हो यो ।
अप्राप्तिमा जति माया छ त्यो वरावरको आनन्द प्राप्तिमा छैन । तर यो मन माया गरेको मान्छेलाई पाउन कति आतुर हुन्छ भन्ने यो उपन्यासले देखाउँछ । मनसंग मष्तिस्कको लडाँइ प्रष्ट देख्न पाइन्छ यसमा ।
'She wore black, skin tight jeans and a black and white stripped T-shirt. Without the sweat and grime from court, her face glowed. She had translucent pink lip gloss on, with tiny glittery bits on her lips. Her hair slightly wavy........'पुस्तकमा शव्दहरु नदिझैं सलल बगेका छन ।
एकपटक पुस्तक पल्टाइसकेपछि बन्द गर्नै गाह्रो पर्छ । शव्दहरुले बयान गरेका कृयाकलाप यथार्थ झैं लाग्छन् । सानासाना कुराहरुलाई टिपेर दुरुस्तै राखिएको छ उपन्यासमा । कतिपय किताब पढ्दा यो कहिलेचैं सकिएला भन्दै अन्तिम पृष्ठ नंबर हेर्ने गरेको छु । तर हाफ गलफ्रेण्डको सन्दर्भमा मलाई यस्तो भएन ।
'Every guy has a fear of meeting his girl's parents. Apparently, there is a scientific term for it - soceraphobia.''यस्ता शव्दावली पढ्दा आफ्नै बारेमा पढिरहेजस्तो वा आफैंलाई बुझिरहे जस्तो भान हुन्छ ।
आख्यानकार भगत युवापिडीको मन जित्नलाई उनीहरुकै भाषामा कथा रचिदिन्छन । जसलाई पढ्नेहरुले यो आफ्नै कथाजस्तो ठान्दछन् । उनको लेखाइको अद्भुत खुवी हो हाफ गलफ्रेण्ड ।
ऐना – रामलालजोशी
‘ऊ साथमा हुँदा लाग्थ्यो पे्रमका लागि मर्नेहरु मरिरहुन । जैरे प्यारकै लागि झुन्डिने कायर हुन । जाबो प्रेमकै लागि पागल हुनेहरु लाछी हुन । त्यस्कै लागि बर्बाद हुनेहरु भैरहुन । हाम्रो प्रिती अमर छ । हाम्रो प्रेम अटूट छ । हामी सधैं येस्तै र येत्तिकै रहिरहने छौं ।’
उनले यो भनाईद्वारा ‘युवावस्थामा मान्छेले आफु कहिल्यै बूढो हुँदिन’ भन्ने सोच्दछन भन्ने देखाउन खोजेका छ । हामी जहिल्यै पनि आफ्ना कुरा र भावना अरुका भन्दा राम्रा, आफुले गरेको प्रेम अरुले गरेकोभन्दा चोखो हुन्छ भनेर सोच्दछौं । यस्तै भावका कथा समेटिएका छन यस संग्रहमा ।
आफू र अरुप्रतिको भावनात्मक अन्तरविभेद समेत देखाउन खोजेको छ ऐनाले ।
म आदर्श विचार र सृजनसिल कार्यमा विश्वास गर्छु । साहित्यमा समाचार लेखन मन पर्दैनन् । यथार्थवादी कथा मन नपर्ने पनी होइन, तर कमै छन त्यस्ता । ऐनाले यथार्थमा टेकेर कथाहरु सम्प्रेसण गरेको छ । लेखन शैलीमा सुदुरपश्चिमको छनक सुरुबाटै पाउन सकिन्छ । यो मेरालागि नयाँ अनुभव हो । ताजापन पनि हो ।
पापिनी घाट र भर्जिन कथाले मन नजुर्मुराएको होइन । यस्ता धेरै कथा छन संग्रहमा । बर्र्गीय असमानताका कुरा प्रशस्तै भेटिन्छ । विकृतिहरुलाई सरल ढङ्गले लेख्न प्रयास गरेका छन् जोशीले ।
सुरुसुरुमा राखिएका कथाहरु निद्रा लगाउनलाई पर्याप्त छन् । डुबुल्कि मार्दै भित्र गएपछि रोचकताका शृङ्खला सुरु हुँदै जान्छन् । संग्रह भरिको कथाको प्यास एउटै कथाले मेटाइदिन्छ समाप्तिमा ।
बिचमा, यिनी सेल्सबोई हुन त खोजेको होइन ? भन्ने जस्तो पनि लाग्छ । कथालाई पछ्याउँदै जाँदा भने यस्तो भाव हराउँदै जान्छ । लेखनको अमूर्त चिंतन रहेछ उनमा ।
अमिट बन्यो नाम रामलाल जोशी
वेनिटो मुसोलिनी – वायोग्राफी
यो पुस्तकले मलाई दास्रो विश्व युद्धको बारेमा थप बुझ्न सघाएको छ ।
एडोल्फ हिटलरको तानाशाही शासन व्यवस्थाप्रति मुसोलिनिको मौनताले उनीहरुवीचको दरीलो संबन्ध रहेको देखाउँदछ । यसो भन्दै गर्दा यो पुस्तकले चालिसौं दसकको युरोपियन राजनीतिक अभ्यासलाई समेत बुझाउने प्रयास गरेको देखिन्छ ।
पुषको जाडोमा मैले यो पुस्तक पढिरहँदा राष्ट्रवादको नाराले रगतै तताएर ल्याएको मैले महशुस गरें । ‘जब कुनै व्यक्ति राष्ट्रको पर्यायवाचि बन्छ तब राष्ट्रको शासन निरङ्कुस बन्छ’ भन्ने बाक्यांशलाई त्योबेलाको इटालिको शासनले देखाउँछ ।
उग्रराष्ट्रवाद र तानाशाहि व्यवस्थाले देशप्रेम र शासक दुबैको पतन हुन्छ भन्ने भाव मुसोलिनीको जिवन पढेपछि थाहा हुन्छ ।
कर्णालि व्लुज – बुद्दिसागर
कर्णाली, मटेरा, कालिकोट, मंदिरे, कटासे, नर्बदा, चन्द्रे प्रेमिल पात्र हुन । सरल शव्द अनि खोलाझैं सलल बगेको कथा अत्यन्तै चाखलग्ने छन् । अनि रमाइलो पनी ।
क्लास मा सबैजना नाक थुनेर बसेका बेला :
‘सर : ओहो कस्तो गनाको, के गनाको यो ?
विद्यार्थी : मंदिरेको टाउको सर ।
सर : ए के लगाइस टाउको मा ?
मंदिरे : घ्यू लगाको सर ।
सर : धत् ! तेल पो लगाऊनु पर्छ त लाटा ।
मंदिरे : घरमा तेल नभाको बेलामा भूटुन खान्छैं हामी । त्यसैले लगाको ।’
पुस्तकमा रहेका यस्ता प्रसंगहरुले पात्रको चरित्रको खुलेर बयान गरेको छ । सबैभन्दा अमल कुरा त यो सबै बाल्यवस्थाका मानिसको विचारसँग मेल खान्छ । सरलता पुस्तकको अभिन्न अंग बनेको छ ।
अनुराधा — विजय मल्ल
‘रत्नमानले सौंदर्य मात्र देख्यो, नारी देखेन । समुद्रमानले भाउज्यु मात्र देख्यो, तर नारीको सौन्दर्य देखेन । समाजले उनलाई कसैको पत्नी बनाउन खोज्यो हृदयलाई वास्ता गरेन ।’
यस्ता नारी भावनाहरुले पुस्तकलाई पुर्णता दिएको देखिन्छ । मान्छेले गरीरहेका कतिपय कामहरुको अर्थ उनीहरुलाई नै थाहा हुँदैन भन्ने यो पुस्तकले देखाउन खाजेको छ । यर्थावादी जस्तो लाग्ने उपन्यासमा सिर्जनात्मकता गौण भएर पुस्तकको सम्मान बढाएको छ ।
राधा – कृष्ण धरावासी
कलियुगी राधा–कृष्णका लिलालेखनमा कहलिएका आख्यानकार सुबिन, चेतन भगत जस्ता साहित्यकारका कृति भन्दा फरक शैलिमा यो उपन्यास देखिन्छ । महर्षी वेदब्यासले द्वापर युगमा रचना गरेको लिला धरावासीले आजको संदर्भमा प्रस्तुत गर्न खोजेका छन् । हिन्दु मिथ र आधुनिक परम्मरामा आधारीत उपन्यास एकदमै सरला र मिठासता बोकेको पुस्तक हो । राधामा सरसर्ती बगीरहँदा रमाइला लाग्ने पलहरु उपन्यासको अन्त्यमा मुख्यपात्र बनेको प्रेमले एक भयावह नै सिर्जना गरेको छ । आजसम्म पढेका उपन्यासको तुलनामा राधा बिल्कुलै फरक धारमा लेखिएको अनुभव हुन्छ ।
सिद्धान्तका कुरा – सञ्जिव उप्रेती
समय र समाजसगै सत्यको अर्थ र परिभाषा परिवर्तन हुँदै जान्छ । हामीले मानेको सत्य र अरुले मानेको सत्यमा फरक हुनसक्छ । मानिसहरु आफ्ना बिचरामा तटस्थ हुन्छन, समय बद्लिदै जान्छ तर तटस्थता बदलिँदैन यसका कारणहरु मात्र परिवर्तन हुन्छन् । एउटा मात्र बिचारले संसार चलेको हुँदैन भन्ने कुरा पुस्तकमा लेखिएका शव्दले देखाउन खोजेको छ ।
यदि तपाईं पुर्बीय र पाश्चात्य दर्शनको आध्ययन गर्न चाहनुहुन्छ भने अत्यन्तै राम्रो पुस्तक हो यो । आधुनिकता, उत्तरआधुनिकता, औपनिवेशवाद, संरचनावाद, विनिर्माणवाद जस्ता सिद्धान्तहरुको लौकिक, अलौकिक र परलौकिक बिचारहरुले विश्लेषण वरिपरि पुस्तक घुमेको छ । गहिराईमा जाँदै गर्दा लेखकको दर्शनप्रतिको लगाव प्रष्ट देख्न सकिन्छ जसले हामीलाई यसप्रति थप बुझ्न इच्छुक बनाउछ ।
नेपाली साहित्यमा दर्शन र सिद्धान्तको कहिलेदेखि, कहाँ र कसरी प्रयोग हुँदै आएको छ भन्ने निक्र्याेल गर्न यसका पानाहरुले मार्गप्रसस्त गरेका छन् । हामीले जानेका र बुझेका सामन्य जस्ता लाग्ने कुराहरुले जिवनमा कति महत्व राख्छन् भन्ने कुरा यसले गहिरिएर बुझाउछ ।
