विद्यालय शिक्षा : समस्या, समस्याको उत्पत्ति र समाधान

समस्या :
‘कता पुगेर आउनुभयो दिदि?’ अफिसवाट सँधै सभा पाँच बजेनै फर्किने मान्छे आज पैने सातबजे मात्र आइपुगेको देखेर प्रश्न गरें।

‘हेर्नुन भाई, सोनि र संध्याको किताब किन्नलाई लाईनमा बस्दा बस्दै यतिबेला भयो।’
‘किताब किन्नलाई लाईन? कस्तो अचम्म !’ मेरो ब्यङ्ग्य भरिएको प्रश्नलाई गम्भिर रुपमा लिँदै फेरी भन्नुभयो। ‘हो नि कत्ति धेरै भिड, त्यसमाथि छानेर किन्नुपर्ने। भुतुक्कै भएँ गलेर ।’

दिदिले मानिसरुको भिडलाई लाइन भन्नुभएको रहेछ। वानेश्वर चोकतिर तरकारी किन्न निस्किँदा पुस्तकालयमा लागेको भीडको मैले सायद वास्ता नगरको हुँदो हँु । यस्तो भिडभाडमा सामान किन्न साँच्चै गाह्रो हुन्छ । फरक फरक प्रकासनका किताब र यसको उच्च मुल्यले अभिभावकलाइ थप सास्ति दिएको छ ।

बैसाखको समयमा किताबको अभाव भएका घटना पोहोर सम्म पनि धेरै सुनिन्थे यसपाली भने घटेर गएका छन् । के पुस्तकको पर्याप्तता मात्र शिक्षाको मानक हो ? पक्कै पनि होइन । यसलाई नयाँ कोणवाट विश्लेषण गर्न जरुरी छ । निजी विद्यालयमा दुई वर्ष बिताउँदा आफुले देखेका र भोगेका समस्याहरुर्ला यहाँ चर्चा गर्ने प्रयास गरेको छु ।

सर्बप्रथम पब्लिकेसन हाउसले गर्ने विज्ञापनलाई नै लिउँ । पुस्तकको र अन्य उपभोग्य बस्तुको विज्ञापन त फरक तरिकाले हुनुपर्ने हो । तर हाल बजारामा व्याप्त एन्ड्रोइड मोवाइल फोनको विज्ञापन गर्ने शैली, बोर्डिङ स्कुलमा पढाइने पुस्तक लेखकले पुस्तकको विज्ञापन गर्ने शैलीसंग ठ्याक्कै मिल्दोजुल्दो छ । दुबैको ध्यान बढिभन्दा बढि आफ्नो उत्पादन बिक्रि गर्नु रहेको देखिन्छ । नयाँ सत्र सुरु भएसंगै नयाँ विशेषताका पुस्तक पढ्न पाइन्छ । र विद्यालय हरुले पनि नयाँ बुक नै राख्नुपर्ने नियम लागु गराउँछन ।

एउटा उदाहरण नै लिउँ, छोराले गतसाल पढेको पुस्तक घरमा हुँदाहुँदै सानि छोरीको लागि पुरै नयाँ पुस्तक किन्नुपरेको गुनासो सुनाउँछन अनामनगर बस्दै आएका ख्याम प्रधान । उनले भने ‘पोहोर सुुुषान्तले पढेका सबै किताब घरमै छन । जतनसाथ पढेकाले च्यातिएको पनि छ्रैन तर ति सबै किताब यसपालि काम नलाग्ने भए ।’ पोहोरको किनेको मुल्यभन्दा यसपालिको मुल्य अझ बढेको उनी सुुनाउँछन् ।

यसै संदर्भमा थप चर्चा गर्दा बिभिन्न प्रश्न हामीमाझ देखिन्छन् । जसमध्ये, पुरानो पुस्तकलाई कति परिमार्जन गर्ने ? कस्ता कुराहरुलाई पुनर्लेखन गर्ने ? यसमा भएका कस्ता कस्ता कुराहरुले विद्यार्थीलाई के प्रभाव पारिरहेको छ ? भन्ने जस्ता पक्षको अध्ययन भएको देखिँदैन । बरु नयाँ के थप्ने ? र कति सम्मका अफ्ठ्यारा अभ्यासहरु राख्ने ? भन्नेमै बुक लेखकको चासो बढी भएको पाइन्छ ।

सरकारी स्कुलका भन्दा निजी विद्यालयका विद्यार्थीलाई अब्बल देखाउन यस्तो गरिएको हो । जसवाट पनि विद्यार्थीले सिक्ने भनेको त्यति नै हो जति शिक्षकले पढाउँछन । सबै स्कुलमा सबै किताब पुरा पढाएको देखिँदैन । समराइज गरेर नोट लेखाइन्छ र त्यही नोट घोक्न बाध्य पारिन्छ, नकि ज्ञानलाई प्रयोगात्मक अवलम्वन गराइन्छ । पाठ्यक्रममा भएको मःम बनाउने विधिलाई विद्यार्थीहरुले कागजको मःम बनाएर सिक्छन । न यसले सिकाइको महत्व दर्शाउँछ न यसले विद्यार्थीलाई कुनै फाइदा नै पुग्छ । खाजाका रुपमा बनाइने मःम, कागजको म : म बनाएर त्यसको अनुभव कसरी गर्ने ?

अझ निजी विद्यालयले ठूला र अफ्ठ्यारा किताब पाठ्यक्रममा राख्न रुचाउँछन् । हामी पनि हाम्रा छोराछोरीले भन्दा छिमेकीका छोराछोरीले पढ्ने पुस्तक ठूलो देख्यौँ भने अर्को साल भर्ना गर्न त्यतै लैजान्छौं । यसले प्राकृतिक सिकाईलाई मारेर शैक्षिक मार्केटिङ मात्र भइरहेको प्रष्टै देखिन्छ । हामी छोराछोरीले ९० अंक प्राप्त गर्दामात्र मख्ख पर्छाैं र त्यहि सोच्छौं ताकि मेरो सन्तानले ९० ल्याओस तर कसरी ल्याइरहेको छ ? के यो अंक प्रभावकारी छ वा छैन ? त्यो हामी सोच्दैनौं । जसरि भए पनि ९० ल्याउनुपछै भन्ने मन्यतामै आजको शिक्षा अडिएको छ ।

जाँदाजादै, हामिले पढ्ने र पढाउने विद्यलयमा समस्यै समस्या मात्र छन् भनेर देखाउन खोजिएको भने होइन । यि माथि दिइएका अवस्थाहरु पनि भुलबस सिर्जना भएका हुन्छन् । राम्रो गर्न खोज्दाखोज्दै पनि कति भुल भइरहन्छन । कतिलाई सुधार गर्दै लगिएको छ, देखिएका नयाँ समस्याहरुलाई पनि त्यसरी नै समाधान गरिनुपर्छ । त्यसैगरी जानाजान कुनै समस्या ल्याइएमा सजायको दायरामा पनि ल्याउनु पर्छ ।

यो खण्डमा मैले समस्याहरु मात्र राख्ने जमर्को गरेको छु । आउँदा लेखहरुमा यसका उत्पति र समाधानका उपायहरुको चर्चा गर्नेछु