कविता : धोका

हो त्यहीँ देखि,
मेरो मन आधारहिन भएको छ।
बेचैनीले जरा गाडेर
नैराश्यताका फलहरु लटरम्म लागेका छन्,
दिन र रातहरु एकै भएका छन,
सपना र विपनामा तिम्रै झझल्को आउने गर्छ,
म के भनेर सम्बोधन गरुँ ?
यी दैनिकी हरुलाई

पंक्तिबद्ध भएर लसपस गर्ने हाम्रा औंलाहरु,
आज सिरानी संगै टाँसिरहन्छन्।
घण्टौं सम्म जुधिरहने यी आँखाहरु,
आज हप्तौं चुहिरहन्छन्।
पेण्डुलमझैं हल्लिरहने यी गोडाहरु,
आज भोलि सुस्ताई रहन्छन्।
छिन छिनमै मुस्काई रहने यी ओठहरु,
न खुल्न सक्छन न मुस्काउन,
यो कस्तो सजाय दिएउ प्रीय ?

भोक, प्यास, निद्रा मेरा जीवन थिए,
आज जीवन नै सकिएको छ।
संगै बाँच्ने-मर्ने सपना थिए,
आज सापना नै सकिएको छ।
रंगीन लाईफ बिताउने कत्रा आशा थिए,
आशा नै सकिएको छ।
प्रेमकै लागि कति अमुर्त चिन्तनहरु थिए,
आज चिन्तन नै सकिएको छ।
यो कस्तो अन्त्यको सुरुवात गर्यौ प्रीय ?

आफ्नै अगाडि भग्नावषेश भएको जीवनमा
मायाका नासोहरु छरपष्ट, छताछुल्ल भएपछी,
टेक्ने लठ्ठीनै पराया बनेपछी,
हिँड्ने बाटाहरु मै वाढी आएपछि।
एकछिन रोक्किएर मुटुले प्रश्न गर्यो,
धोका पाउनलाई यत्ती धेरै माया गरिस ?

लेख : चुनावी नाटक

पोष्टर पम्प्लेट घरका भित्ता भित्तामा टाँसिएका थिए । मानिसहरु हुल हुल बनाएर हिडिरहँन्थे । बेला बेलामा टाढा टाढा बाट मसिनो स्वरमा माइकिङ् गरेको पनि सुनिन्थ्यो तर प्रष्टै बुझ्न नसके पनि अड्कल काट्न सकिन्थ्यो । अचेल गाँउलेहरु कसैको भगवान सरी गुणगान गाउँथे भने कसैलाई राक्षसलाई झैं गालि गर्थे । सबैका आ आफ्नै तर्क, वितर्क, विचार र कुतर्क पनि थिए । देश सारा विसाल रङ्गमञ्च भएको थियो । जसमा चुनाव नाम गरेको नाटक मञ्चन हुनै लागेको थियो ।

यस्तो भब्य पर्व देशमा पहिलो पल्ट हुन लागेको भने होइन । तर शिक्षाको अभाबमा गाँलेहरु लामो समयसम्मको सोचराख्न सक्दैन थिए र पुराना नाटकहरुमा के कस्ता कुराहरु राखिएका थिए भन्ने चाँडै बिर्सन्थे । यसले नाटककारलाई चुनावि नाटक देखाउन साह्रै सरल परेको थियो । उनीहरुको एउटा नाटक पुस्तिका ५/५ वर्षमा हुन्छ त्यसमा हरेक नयाँ पटक नाटक मञ्चन गर्दा कस्ता कस्ता अभिनयकला देखाउने भन्ने कुरा राखिएको हुन्छ । हुनत यो पुस्तिकामा धेरै परिवर्तन भने हँुदैन, पहिलेकै संकरणमा भएकै कुराहरु नै केहि फेरवदल थपघट गरेर नयाँ निकालिन्छ । मानिसहरु त्यो भगबत गीताझैं गरेर पढ्छन र छाति फुलाएर अब चैं पक्कै केहि हुन्छ, नयाँ देख्न पाईन्छ भनेर यसैको गीत गाँउदै हिँड्छन ।

यस्तो नाटक प्रदर्शन गर्ने कम्पनी एउटा मात्र हुदैन, धेरैवटा हुन्छन । उनीहरुका नाटक देखाउने मान्छेहरु पनि फरक हुन्छन तर नाट्यपुस्तिकामा लेखिएका कुरा लगभग उस्तैउस्तै हुन्छन । यसमा एउटा नियम राखिएको छ । एउटा कम्पनिको कलाकारले अर्को कम्पनिको कलाकारलाई राम्रो प्रतिष्ठित भन्न पाईँदैन । उसलाई आफुभन्दा तल्लो स्तरको देखाउनु पर्छ राजनीतिमा जस्तै गरेर । अझ आफ्नो नाट्य पुस्तिका अरुको भन्दा अब्वल छ भनेर सबैलाई भन्दै रङ्गमञ्चमा वरीपरी हिँड्नु पर्छ ।

नाटक कम्पनि र कलाकार छुट्टाछुट्ै भएपनि रङ्गमञ्च र दर्शक भने एकै हुन्छन । नाटक हेरीसकेपछी सबै कलाकारहरुले देखाईसकेपछि १० मिनेटको ध्यान कार्यक्रम हुन्छ । ध्यान कार्यक्रम सकेपछी लगत्तै दर्शक र कलाकार दुबै मिलेर सबैभन्दा उत्कृष्ट नाट्यशैलि र नाट्यपुस्तिका धेरै मतले पारित गर्छन र चुनिएको नाट्य कम्पनिले पाँच वर्षसम्म नाटक देखाउन पाउँछ, त्योपनि देशकै सर्वोच्च स्थानमा बसेर ।

बिजेता कम्पनिका नाट्यपुस्तिका, नाटकमा भएका सानातिना शृङ्खला, कमजोरीको तोडमोढ गरेर अन्य कम्पनिले पाँच वर्षसम्म सडक नाटक देखाउनु पर्छ । यो कम्पनिहरुले आपसी समझदारी गरेर बनाएको नियम हो ।

कथा : एक दिने स्वर्गयात्रा

‘म नितान्त मानव जाति यो स्वर्गमा कसरी आइपुगें होला ?’ बिहान उठिसकेपछि बाहिर एकफेर नजर लगाइ आफुलाई छामछुम गर्दै गर्दा मलाई यस्तो लागेको हो । आजभन्दा अगाडि कहिल्यै यस्तो दृष्य देख्नु त परै, यस्तो भावना आएको पनि थिएन । मृत्युलोकमा बस्ने एक आम मानिस आफ्नै होसहबास र सरिरसंगै स्वर्गमा कसरि आइपुग्छ होला ? के ज्युँदो मान्छे स्वर्गमा आउन संभव छ ? अथवा के म मरेर आएँ त ? एकपल्ट स्वर्गवाटै पृथ्वीको रीकल गरें अघिल्लो दिन गरेको सबै काम संझिएं –अफिस गएको, फर्केको, छोरोलाई स्कुलबाट ल्याएको, समाचार हेरेको, श्रीमतिसंगको बार्तालाप, सुतेको – अहँ ! म मरेको प्रमाण भेटिएन । मन चङ्गा भयो ज्युँदै रहेछु भन्ने खुसीले ।

तर सबैभन्दा पहिला म आएको ठाउँ स्वर्ग हो वा होइन चेक गर्नु थियो । स्वर्गमा बसेकाले पृथ्वी सबै देख्छन भन्ने सुनेको थिएं । अब दिब्य दृष्टिले मृत्युलोक हेर्नुप¥यो भनेर ‘कमलासनमा’ ५ मिनेट बसिहेरें दिमाग एकाग्र हुनैसकेन । मेरो प्रयास फेल खायो यानिकी म स्वर्गमा पुगेपनि मेरा गोडाले भुईँ छोएका थिए । म आत्मा मात्रै थिइनँ शरीर संगै थिएं, यदि आत्मा मात्र भैदिएको भए सायद पृथ्वी देख्ने थिएँ । यसपटक चै शरीर संगै यहाँ आएकोमा दुःख लाग्यो।

 अर्को तरीका मनमा आयो । मेरो दशौं जेनेरेशनको कम्प्युटरमा बिङ्ग गरें – पृथ्वीमा गुगल जस्तै स्वर्गमा बिङ्ग भन्ने सर्च इन्जिन फेमस रहेछ – ‘फिचर्स अफ हेभन ।’ रिजल्टमा ‘कन्टेन्ट हिडन’ भनेर आयो । यो सुबिधा देउताहरुलाई मात्र उपलब्ध रहेछ । देवगण भनेर आधारकार्ड बनेपछि त्यो आइडि नंबर बिङ्गमा साइन इन गरेपछि मात्र इन्टरनेटमा अथोराइज्ड हुनेरहेछ । चौथो जेनेरेसनको कम्प्युटर मात्र चलाएको मलाई यसमा भएका नैला अपडेटहरुको हेक्कै भएन ।

मेरा दुई महान र ऐतिहासिक प्रयासहरु फेल भैसकेका थिए । अर्को जुक्ति दिमागमा नफुरेपछि मैले बाहिर गएर विचरण गर्ने योजना अगाडी सारें र आफैंले पारित पनि गरें । बहिर हिँड्न चलनचल्तिका भगवानले जस्तै गेटअप वनाएर एक फेर स्वर्ग घुम्न निस्किएँ । चियाको साह्रै तलतल लागीरहेको थियो । त्यसैले छेवैको ‘महादेव चिया पसलमा’ छिरें ।

महादेवले यस्तो पसलको शाखा स्वर्गभरि खोलेका रहेछन । स्वर्गमा दुधचिया पाउने ‘महादेव चिया पसल’ मात्रै रहेछ । पृथ्वीमा मानिसले चढाउने गरेको दुध कर्डलेस प्रविधिवाट स्वर्गमा पु¥याईंदो रहेछ र दुधको भण्डारण धेरै भएपछि यस्तो चिया पसल संचालन गर्न नारदले सुझाएका रहेछन । अरु भगवानले पाउने छिटपुट दुध घरमै सिद्दिन्छ रे । जुन भगवानको नाममा दुध चढाइन्न उनीहरु यो पसलमा आउने गर्दारहेछन ।

स्वर्गको विकास र प्रविधि देखेर आश्चर्यमा परीरहेको थिएँ । एकसय पचास लेनको सडकभरी मस्त सवारी गुडिरहेका थिए । ‘रेमिटेन्स’ स्वर्गकोे प्रमुख आयस्रोत रहेछ । मृत्युलोकमा चढाएको रकम अत्याधुनिक माध्यमवाट स्वर्ग पु¥याईन्छ भनेर थाहा पाउन कत्ति समय पनि लागेन । त्यहि ‘रेमिटेन्स’ र विश्वकर्मा बाबाको अथक मेहेनत पछि स्वर्गमा यस्तो विकास संभव भएको थियो । चारैतिर विचित्र आनन्द थियो, नराम्रो कहिँ कतै थिएन । हिँड्दै जाँदा एउटा स्याउ वोटबाटै टिपेर खाएँ अचम्म त के भने टिपिसक्दा त्यस्तै स्याउ त्यहाँ नयाँ फलिसकेको हुन्थ्यिो । त्यस्तो अथाहा डाईभर्सिटि अरुतिर कहिँ हुँदैन होला ।

अलिक अगाडी जाँदा वाटो साँगुरो भएतापनि अत्यन्तै मनमोहक थियो । यहाँ सम्पुर्ण देव वहानहरुले थोरै मोडिनु पथ्र्यो । यहाँ आइपुग्दा अहिलेसम्म ख्याल नगरेको दृष्यको भान भयोे । देवताहरु ‘एकोस – टाइटेनियम, डुकाटी’ जस्ता महँगा बाइकमा आ—आफ्ना अप्सराहरु राखेर एकैतिर गइरहेका थिए । परम्परागत साडि, ब्लाउज र गरगहनाले धपक्कै बलेका हुन्छन अप्सरा भन्ने मेरो मनले आज धोका खायो । उनीहरु त वान पिसमा पो थिए । ती पौराणिक नारीहरु देउतासंगै मोडर्न भैसकेका थिए ।

अगाडि वाटो छुट्टिएर दुइवटा उस्तैउस्तै लाग्ने फरक गन्तब्यमा पुग्छन भन्ने छेवैको म्यापमा प्रष्टसंग देखिन्थ्यो । वाटोको मध्यभागमा इन्द्रको भब्य महल असंख्य बुट्यान र बगैँचाहरुको विचमा थियो ।
एक साइडवाट देवताहरुको सानो झुन्ड मिनरल वाटरको बोतल हातमा लिएर अगाडी बडिरहेका थियो । उनिहरुको हिँडाइले कम समयमा धेरै वाटो अगाडी जानुपर्ने अंकित गर्दथ्यो । देवताहरुलाइ पनि यस्तो हतारो ? किन होला ? जान्ने तिब्र इच्छालाई मार्न नसकेर म पनि दौडिएँ । शास्टाङ्ग दण्डबत गरी आफ्नो दुवै हातले प्रणाम गरेर नम्र स्वरमा, विनयीभावले आफ्नो परिचय दिइसकेपछि प्रश्न गरेँ, ‘आदरणीय देवगण हजुरहरुको यस्तो व्यग्र र यस्तो सशक्त हिँडाईको कारण जान्न चाहन्छु ।’ यो प्रश्न सुनेर पूर्णविराम लागेको देवगणको मुहारमा विष्मयादिवोधक चिन्ह देखिन्थ्यो । यसैबीच ग्रुपको छेउमा उभिएका एकजना अफ्रिकन देवताले वीचमा र अगाडि उभिएको देउताको टाउकामा प्याट्ट हिर्काएर भने – ‘लोल लोल ! हामी कता हिँडेको रे भन्दे त यो सुड्डो लाई ।’ हाहाहा..... सबै देवताको हाँसो स्वरुपको आशिर्वाद पाएँ । तर उनीहरु मेरो प्रश्नको बेवास्ता गरेर अगाडि बढे । मैले उनीहरुको वार्तालाप सुन्ने चेष्टा गरेँ । “एकजनाले भन्दै थिए आज ईन्द्रको दरबारमा रैला गर्नु पर्छ ।”

आज त्यहाँ कुनै ठूलै आयोजनाको छनक पाएपनि त्यत्रो दरबारमा मेरो इन्ट्री हुने हो कि होइन त्यसको दोधारमा परें । हिरा, मोती, मुगा जडित भव्य गेटको मुनी बसेर एकजना देव ऋषि गहुँत बाँडिरहेका थिए । उक्त आयोजनामा सबैले जान पाउनेरहेछन् तर शुद्ध भएर पस्नुपर्ने भएकाले गेटमा गहुँत खानैपर्नेमा कडाई गर्न सुरक्षाकर्मी तैनाथ गरिएको थियो । लामो लाइनमा बसेर शुद्ध भइसकेपछि दरबारको भव्यता देख्नमा व्यस्त भएँ । छेउमा बसेका देवताले अर्का देवतालाई साउती गरे – ‘आजको गहुँतमा राक्षसहरुले छल गरेर वाइन मिसाएका रहेछन् ।’ यो सुन्ने वित्तिकै मैले जनै छामेर एकपटक गायत्री मन्त्र गुन्गुनाएँ । तर यसमा चिन्ता लिनु नपर्ने भएछ । महाऋषि विश्वामित्रले वाइनको शुद्धिकरण र देवताको पापमोचनको लागि यज्ञ गर्ने भएछन् ।

आजको यस विशेष आयोजनाको बारेमा मैले बुझ्दा अप्सराहरुको मनमोहक नृत्य प्रस्तु्त हुने हल्ला रहेछ । स्वर्गका राजा इन्द्र आएर इन्द्रासनमा विराजमान भएपछि कार्यक्रम सुरु हुने घोषणा भयो ।
 स्वयं अप्सराहरुको शास्त्रीय नृत्य, कत्थक नृत्य, भरत नाट्यम् हेर्न मेरा आँखा आतुर थिए । यस्ता नृत्य पृथ्वीमा लोप भइसके भन्ने मेरो अनुमान थियो । डिजेले म्युजिक अन गर्ने आदेश पाएपछि डिस्को लाइटसँगै हाई वेसमा पुरातात्विक संगीत सुरु भयो । यो गीत चाहिँ टेलस स्वीफ्टको ब्ल्यांक स्पेस भन्ने म्युजिकमा इन्द्र आफैँले लिरिक्स कम्पोज गरेर बनाएका रहेछन् । यसमा नृत्य गर्न चौध लोकमा चर्चित अप्सरा रम्भा, उर्वसी लगायतका अन्य स्वर्गीय ब्युटीहरु थिए । उनीहरुको आवरण मैले गेस गरेजस्तो थिएन । रम्भाले सर्टस सँगै पातलो सेतो सटलाई अगाडिको दुई चोसा नाभिमास्तिर बाँधेकी थिई भने अरु अप्सराहरु पिंक टिसर्ट र नीलो सर्टसमा थिए । भरत नाट्यम् हेर्न बसेको मलाई उनीहरुले त पोल डान्स गरेर पो देखाईदिए । यस्तो अकल्पनीय स्वर्गमा वयानै गर्न नसकिने गरि आनन्द आईरहेको थियो । जीवन सार्थक भइरहेको अनुभूति मैले गरेँ । यस्तो तृप्ति अरु के होला र खै ? खुसीको अन्तिम विन्दुमा पुगेर म मुर्छा परेछु ।

सोलार प्लेटमा फोटोन ठोक्किएर इलेक्ट्रोन निस्कन थाल्ने अथवा गाउँमा हुँदा हलेसो कराएको सुन्ने समयमा बाहिरबाट ६ वर्षे छोराको स्वर गुञ्जियो – “बाबा क्यान यु फिक्स दिस ?” झल्यास्स आँखा खोलेर हेर्दा ट्वाईलेटमा फ्लस हुन नपुगेको स्टाबेरी फ्लेवरवाला कण्डम कुच्चिएको अनुहार लगाएर बसिरहेको थियो । सायद रातभरको थकानले होला । ‘अगाडि उठेको दिन त कमसेकम यो फाल्नुपर्छ नि, छोराले देख्यो भने के भन्ला’ भन्ने सोच्दै सिरानीभित्र छोपेँ । यसरी मलाई ज्ञान भयो वेलुका देखेको स्वर्ग के हो भनी । त्यसपछि स्वर्ग पु¥याउने अर्को वेलुन कुन फ्लेवरको र कुन फार्मेसीबाट ल्याउने होला भन्ने सोच्दै छोराको कामतिर लागेँ ।